Zonguldak Tarih sayfası editörü Hayati Yılmaz, Zonguldak’ın ne zaman il olduğu hakkında yazı kaleme aldı. Yılmaz; “Zonguldak’ta acilen tarih ile ilgili karar alabilecek; komisyon, dernek, vakıf veya grup oluşturulmalı. Yoksa Zonguldak Belediyesi 102. yılını kutlar; Nihat Yaşa itiraz eder; Ben de iki ay sonra ‘’Zonguldak’ın il oluşunun 106. yılı kutlu olsun’’ derim.
İŞTE O YAZI:
“ZONGULDAK NE ZAMAN İL OLDU
Halen karıştırılıyor....
Bu konuda kafa karışıklığı var...
Birkaç gündür Kurucaşileli yerel tarih yazarlarından emekli öğretmen Nihat Yasa , kendi kişisel sayfasından ,Zonguldak’ın il olmasının 102. yılını kutlayan Zonguldak Belediyesinin paylaşımını yanlış bulduğunu açıklamakla meşgul.. Nihat Yasa ,kanıt olarak da bazı belgeler sunuyor. Zonguldak’ın il olmasını 20 Ocak 1921 tarihine bağlıyor. Tabi bu kendi yorumu.
Bazıları da 1 Nisan’da Zonguldak belediyesi ,Zonguldak’ın il olduğunu kutladı ; ''Zonguldak Tarih'' sayfasında ; benim neden kutlamadığımı sorguluyor.
Neden mi ?
Çünkü kendi yorumum ile Zonguldak'ın 1 Nisan'da il olduğu konusunda şüphelerim var. Her zaman derim ; tarih sadece bilgiden , belgeden ibaret değildir , aynı zamanda doğru yorumlamayı da ister. Mesela 18 Mart Çanakkale Zaferi olarak kutlanıyor. Bazı tarihçiler 18 Mart’ı zafere giden yolun kırılma anı 18 Mart olduğu, bu nedenle bu gün kutlanmasının da doğru olduğunu savunuyor. bazı tarihçiler zaferin tek gün ile sınırlanamayacağını belirtiyor. Hiç biri yanlış değil. Sadece yorum farkı. Fakat bu yorum farkı da kötü amaçlı kullanılabiliyor. Siyasi yorumlara , algılara dönüştürülüyor. Bazıları 18 Mart Deniz zaferinde Mustafa Kemal’in katkısı olmadığı belirtirken ; bazıları da bu yorumu’’ Mustafa Kemal’i Çanakkale Zaferinden çıkarmak amaçlı , kasıtlı yapıldığını ‘’ vurguluyor. İkisi de doğru fakat tam anlamı ile değil. Çanakkale Savaşı 3 Kasım 1914'te başlayıp, 9 Ocak 1916'da zaferle sonuçlanır. Bu tarihlerin arasında deniz zaferi de vardır, Anafartalar ve Conkbayırı bölgelerinde kazanılan kara savaşları da vardır. Tarih böyle bir şey. Herkes işine geldiğince işleyebiliyor.
Zonguldak tarihinde de vardır bu ! Bir çok yanlış yorum ne yazık ki kayıtlara geçmiş.
Zonguldak’ın il olduğunu gösteren 6 farklı tarih vardır.
01 Nisan 1920
18 Haziran 1920
20 Ocak 1921
01 Nisan 1924
20 Nisan 1924
11 Haziran 1924
Zonguldak’ın il olması başka hiçbir ilde olmayan özel bir duruma sahiptir. Bazen tarih resmi olmayan fiili durumlara sebep olur.
Her şey 8 Mart 1919 Cumartesi günü Fransızların Zonguldak’a asker çıkarması ile başlamıştır.19 Mayıs 1919’da da Mustafa Kemal’in Samsun’dan başlattığı kurtuluş mücadelesi ile başka bir vücut bulmuştur. O tarihten sonra Zonguldak’ta milli bir mücadele başlamıştır. Bu mücadele hem Fransızlarla hem de Fransızları destekleyen İstanbul’da İngiliz işgali altında bulunan sarayın atadığı memur ve bürokratları ile de yapılmaktadır.
23 Nisan 1920 tarihinde TBMM’nin açılması ve tek yetkinin Ankara’daki hükumette olduğunun ilan edilmesi ile Anadolu’da yetki karmaşası oluşmuştu. Şehirlerde saray yanlısı memurlar, kadılar, müftüler, müdürler , karakollar hatta askeri komutanlar vardı. Bazıları da , İstanbul işgal altında olduğu için sadece TBMM kararlarına uymayı tercih ettiler. . Zonguldak’a Fransızlar , padişah izni ile geldiği için bazı bürokratlar saraya çalışıyorlardı. Lakin Zonguldak halen Bolu’ya tabi idi. Fransızlar istedikleri kararları rahat alabilmek için İstanbul’dan , Zonguldak’ı (Bolu’dan çıkarıp ) kendi halinde il (Liva) yapılmasını istediler. Padişah bunu hemen yerine getirip ,bu kararları alabilecek Mutasarrıf Kadri Bey’i atamıştır. Bunun üzerine TBMM duruma müdahale etmek için Kastamonu Mutasarrıfı Cemal Bey’i Zonguldak’a Mutasarrıf olarak atar.
Burada Kadri Bey Zonguldak’ta bulunan Fransızların kontrolündeki liman yerine, Ereğli Limanına çıkması sonucunda ,Müdafaa-i Hukuk cemiyetince tutuklanacağı korkusu ile İstanbul’a geri döner. Yani aslında bilerek veya bilmeyerek yanlış limana çıkmıştır. Fransızlar Zonguldak’ı 08 Mart 1919’da , Ereğli’yi 8 Haziran 1920 işgal edebilmişti. Yani valiyi Ereğli’de koruyacak Fransız askeri bulunmuyordu. Kadri Bey de can güvenliği olmadığı için geldiği gibi İstanbul’a geri döndü.
Şimdi verdiğim tarihleri tek tek ele alayım.
Birinci Tarih ; 1 Nisan 1920
Saray tarafından atanan Kadri Bey’e karşı , TBMM’nin Cemal Bey’i 1 Nisan 1920 tarihinde Mutasarrıf olarak ataması, Zonguldak’ın il olduğu anlamına geliyor. Fakat bu fiili bir durumdur. Cemal Bey Fransızların işgali altındaki Zonguldak’a hiç gelmemiş, Bartın ve Çaycuma’dan yönetmiş, zaman zaman Ereğli’ye geçmiştir.
İkinci tarih 18 Haziran 1920 ( Rumi 28 Haziran 1336 )
Zonguldak’ın resmi olarak liva (İl) olduğu kararı ,18 Haziran 1920 tarihinde TBMM Başkanı Mustafa Kemal Paşa tarafından resmi olarak imzalanıyor. (Bu belgeyi daha önce hem Osmanlı hem de Türkçe versiyonunu yayınlamıştım.) Fakat burada halen Türkiye Cumhuriyeti Devleti yok. TBMM yönetimi var. İngilizlerin emri altında olsa da halen Padişah Anadolu’ya fetva verebiliyor ve bu fetvalara uyan bürokratlarda oluyordu. Yani; Anadolu tam bir kaos içendeydi.
(Bu konuda geçmişte, Tarık Buğra’nın aynı adlı romanından uyarlanan ; 1984 yapımı TRT’de , Çetin Tekindor, Fikret Hakan; Ahmet Mekin; Aydan Şener; Erol Taş; Eşref Kolçak’ın oynadığı, Küçük Ağa dizisini seyretmenizi tavsiye ederim. Dizinin başrolü Mehmet Reşit Hoca ‘Çetin Tekindor ‘ İstanbul Hükumeti tarafından Anadolu’da ,halkı padişaha bağlılığını sürdürmesini sağlamak amacı ile atanan müftülerden biridir. O’da Akşehir’e müftü olarak atanıyor. Başlarda Kuva-i milliyetçilere karşı olduğunu halka anlatmaya çalışıyor. Fakat Yunan işgalinde halka yapılanları gördükçe, kendisi de Kuva-i Milliyeçi oluyor.)
İşte bu fiili durum Zonguldak’ta yaşanıyordu.
İstanbul'daki padişah tarafından Zonguldak’a atanan vali , Zonguldak’taki Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti tarafından tutuklanacağını düşüncesi ile geri döndü. 18 Haziran’da da, TBMM resmi belge ile Cemal Beyi vali olarak atadı.
Üçüncü Tarih 20 Ocak 1921
TBMM bu arada bazı kararlar aldı,fakat; bu kararlar anayasa tabi olmuyordu. Ortada anayasa da yoktu. 20 Ocak 1921 tarihinde Teşkilatı Esasiye Kanunu kabul edilince, 23 maddelik ilk anayasa ortaya çıkmış oldu. ( Lakin ortada halen devlet yok, halen anne karnındaki çocuk gibi vücut bulmaya devam ediyor. ) 1921 tarihli Teşkilat-ı Esasiye Kanununda vilayet tanımı yapılmaktadır fakat bu genel çerçevededir. Zonguldak’a özel bir kanun değildir. Sadece burada 18 Haziran 1920 tarihinde alınan karar anayasa ile yeni bir zemine kavuşur.
Bu arada 28 Ekim 1923 tarihinde Cumhuriyet ilan edilir . Fakat Teşkilat-ı Esasiye Kanunu halen yürürlüktedir.
Dördüncü Tarih 01 Nisan 1924
İşte her şey burada karışıyor.
Tarih araştırmacılar ezber bir şekilde, Zonguldak’ın il olmasını şu şekilde açıklıyor.
‘’Zonguldak, 1 Nisan 1924 tarihli ve 491 sayılı Teşkilat-ı Esasiye Kanununun 60. maddesiyle sancaklar kaldırılarak, Türkiye Cumhuriyetinin ilk ili olmuştur. ‘’
Şimdi burada çelişkiler var.
1 Nisan 1924 tarihinde Teşkilat-ı Esasiye Kanunu halen geçerlidir fakat ; bu kanunun 60. maddesi bulunmuyor. Bu anayasa 23 maddeden oluşuyor. Vilayet tanımı çok kısa 22 ve 23. maddede geçer. Bu da Zonguldak için alınmış özel bir karar değildir. Sancakların kaldırılması ile ilgili de bir madde yoktur.
Beşinci Tarih 20 Nisan 1924
20 Nisan 1924 tarihinde yeni bir anayasa kabul oluyor, fakat; yeni (2.inci) Anayasada, 60.ıncı madde , vilayetlerle ilgili değildir. Vilayet Kanunu 89-90-91 maddelerinde geçer. Fakat bu maddeler Zonguldak ile ilgili değil , genel vilayet tanımıdır. 20 Nisan 1924 tarihine vilayetler kanunu açıklanınca, Sadece Zonguldak için ; 18 Haziran 1920 tarihinde alınan özel karar yürürlükte olduğundan , otomatikman Türkiye’nin ilk ili olur.
Altıncı tarih 11 Haziran 1924
20 Nisan 1924 tarihinde 2.inci Anayasa ilan edilince tüm illerde halen mutasarrıflıklar vardır. Mutasarrıflık Osmanlı’dan kalma bir makamdır. O sırada Zonguldak’ta da Mutasarrıf İbrahim Halil (Tarhan) görevini sürdürmekteydi. Mutasarrıf yeni kurulan sistemde vali oluyor. 11 Haziran 1924 tarihinde Hüseyin Hüsnü Bey (Berker) Zonguldak’a vali olarak atanıyor.
.................
Şimdi burada 6 tarih verdim. Bu tarihlerden sadece biri Zonguldak için alınmış özel karardır . Fakat Zonguldak için 18 Haziran 1920 tarihinde liva olma kararı alındığında ; Türkiye’de onlarca liva vardır.
O zaman nasıl ilk il oluyor ?
Zonguldak’tan önce liva olan Vilayetler, Osmanlı Devletinde alınan karardan ötürü vilayet oldular. Vilayet tanımı il tanımından farklıdır. Ankara Hükumetinin (TBMM) ise Zonguldak için aldığı karar yeni sistemde devreye girecek olan il kararıdır. Böylelikle ilk olmuştur. Yani ; Zonguldak ne Teşkilatı Esasiye , ne de 1924 yasasında ilk il olmuştur. Zonguldak ilk il olmuş ise ; resmi olarak 18 Haziran 1920 tarihindeki karardan dolayı il olmuştur. 18 Haziran 1920 tarihinde il olduğunu kabul etmez isek ; ilk il olduğunu da kabul edemeyiz. Teşkilatı Esasiye veya 2. Anayasa ile kabul edildi dersek; Zonguldak için alınan özel alınmış karar yok ! O halde yine ilk il olamaz.
O halde Zonguldak ; 18 Haziran 1920 tarihinde ; Ankara Hükumetin aldığı karar ile Türkiye’nin ilk ili olmuştur’’ tanımı doğrudur.
...................
Tarihçiler tarihi yorumlarken bazı durumları hesaba katması gerek. Türkiye Cumhuriyeti 29 Ekim 1923 tarihinde ilan edildi ama ne Teşkilatı esasiye ne de Cumhuriyetin ilanı ne de 2. Anayasa ile var oldu. Türkiye Cumhuriyetinin doğumun esas tarihi 23 Nisan 1920’dir. Bu tarihten başka tüm tarihler rejim değişikliği veya inkılaplardan ibarettir. TBMM 23 Nisan 1920 tarihinde kurulduktan 24 gün sonra Zonguldak’ın resmi karar ile il olması, Zonguldak’ı ilk il yapar. 1924 yılında sancakların kaldırılması veya yeni anayasa ilanları tanımları Zonguldak’ı il yapmamış, TBMM kayıtlarında daha önce il olmuştur.
Dolayısı ile Kurucaşileli Nihat Yasa’nın itirazı da veya Zonguldak Belediyesinin 102 . yılı kutlaması da ; tarih olarak doğru fakat yorum olarak yanlıştır.
Her ne kadar 1920’de Zonguldak liva ilan edilse de/ve mutasarrıflık devam etse de ;aslında o tarihte bile Zonguldak, yeni il tanımındadır ve valiliktir. Lakin; geçmişte yapılan yanlış değerlendirmeler , akademik çalışmalara geçmiş ve bir birinin kopyası ile toplumda kanıksanmıştır. Zonguldak ile ilgili bu tür yanlışlar çok fazladır. Bazıları bilinçli , bazıları da yanlış yorumlamaktan kaynaklanır. Ne yazık ki bundan sonra bu kanıyı kırmak oldukça zordur. Unutmayın ; halen bazı üniversite tez yazılarında , Zonguldak’ın isminin ; sahilin bataklık olduğu, bu yüzden buradan geçen gemicilerin sivri sinek sokmalarından dolayı buraya zonglamak – zınglamak olarak söylediği ve adının buradan geldiği bilgisi aktarılmaktadır. Basit ne uydurma bir tanımdır bu .
Geniş kapsamlı il tanımı ve valilik yetkileri ,1949'da çıkartılan İl İdaresi Kanununda belirtilmiştir.
Zonguldak Tarih Sayfası olarak Zonguldak’ın il oluşunu , elimizdeki tek belge olan 18 Haziran 1920 tarihini esas alıyoruz.
Tabi bu da benim yorumum. Bu yüzden Zonguldak’ta acilen tarih ile ilgili karar alabilecek; komisyon, dernek, vakıf veya grup oluşturulmalı. Zonguldak yerel tarihçilerin bu tip durumlarda ortak karar alabileceği , ortak kararlarla bazı tarihler netleştirilebileceği komisyon kurmalıdır.
Yoksa Zonguldak Belediyesi 102. yılını kutlar; Nihat Yaşa itiraz eder; Ben de iki ay sonra ‘’Zonguldak’ın il oluşunun 106. yılı kutlu olsun.’’ derim”
